Gjatë periudhës së ish-Jugosllavisë, veçanërisht nga vitet ’70 deri në shpërbërjen e saj në fillim të viteve ’90, dhjetëra të rinj shqiptarë që kryenin shërbimin e detyruar ushtarak në Armatën Popullore Jugosllave (APJ) humbën jetën në rrethana të dyshimta dhe shpesh të pasqaruara plotësisht. Këto ngjarje kanë mbetur një plagë e hapur në kujtesën kolektive të shqiptarëve.
Një realitet i errët i shërbimit ushtarak
Shërbimi ushtarak në ish-Jugosllavi ishte i detyrueshëm për të gjithë të rinjtë meshkuj, përfshirë shqiptarët nga Kosova, Maqedonia, Mali i Zi dhe Lugina e Preshevës. Por për shumë prej tyre, kjo periudhë u shndërrua në një përvojë diskriminimi, presioni dhe në raste ekstreme, vdekjeje.
Familjet e viktimave dhe organizata të ndryshme kanë raportuar se:
- shumë ushtarë shqiptarë u gjetën të vdekur në kazerma në rrethana të paqarta;
- zyrtarisht shpesh raportoheshin si “vetëvrasje”, “aksidente” ose “vdekje gjatë stërvitjes”;
- trupat u ktheheshin familjeve me shenja dhune që ngrinin dyshime për tortura apo keqtrajtime.
Numri i viktimave dhe rastet më të njohura
Nuk ekziston një shifër zyrtare e saktë, por studiues dhe aktivistë shqiptarë kanë përmendur dhjetëra deri në mbi 100 raste të dyshuara gjatë dekadave të fundit të Jugosllavisë. Disa nga rastet më të përmendura në media dhe histori familjare përfshijnë ushtarë që vdiqën në:
- kazermat e Serbisë qendrore,
- Bosnjë e Kroaci,
- dhe zona të tjera larg vendlindjes së tyre.
Shumë prej tyre ishin 18-20 vjeç dhe pa probleme të njohura shëndetësore apo psikologjike.
Dyshimet për diskriminim dhe dhunë
Sipas dëshmive të familjarëve dhe ish-ushtarëve:
- shqiptarët shpesh trajtoheshin me mosbesim dhe survejim të veçantë;
- kishte presion ideologjik dhe etnik;
- disa raportuan rrahje, izolim apo poshtërim në kazermë.
Në një klimë tensioni etnik, sidomos pas demonstratave të vitit 1981 në Kosovë, shumë shqiptarë konsideroheshin “element i dyshimtë”, gjë që mund të ketë ndikuar në trajtimin e tyre në ushtri.
Pse shumë raste mbetën pa zbardhur?
Ka disa arsye pse këto vdekje nuk u hetuan plotësisht:
- sistemi i centralizuar ushtarak i Jugosllavisë kontrollonte informacionin;
- familjet kishin pak mundësi ligjore për hetime të pavarura;
- dokumentacioni ushtarak shpesh u klasifikua ose u zhduk pas shpërbërjes së shtetit.
Edhe sot, shumë familje kërkojnë hapjen e arkivave dhe hetime të plota për të zbuluar të vërtetën.
Çfarë ndodhi vërtet?
E vërteta e plotë mbetet e paqartë për shumë raste. Historianët dhe studiuesit theksojnë se:
- disa vdekje mund të kenë qenë aksidente reale ose vetëvrasje;
- por një numër i konsiderueshëm mbetet i dyshimtë dhe i pahetuar;
- mungesa e transparencës dhe konteksti i tensioneve etnike kanë ushqyer dyshimet për krime të mbuluara.
Një plagë historike që kërkon drejtësi
Për shumë familje shqiptare, humbja e djemve gjatë shërbimit ushtarak në ish-Jugosllavi nuk është vetëm tragjedi personale, por edhe një çështje historike dhe morale që kërkon zbardhje. Hapja e arkivave ushtarake dhe hetimet ndërkombëtare shihen si rruga e vetme për të kuptuar plotësisht se çfarë ndodhi me të vërtetë me këta të rinj.